و به هم خوردن حالت اطمينان است . و توبهء اولياء از عوارض رنگارنگ و تلون خاطر است كه بر خلاف ثبوت و استقامت است . و توبهء اصفياء و برگزيدگان حق از استراحت و فراغت و غفلت و كدورت مىباشد كه بر خلاف دوام توجه است و توبهء افراد خاص و بندگان مخصوص از مشغول بودن به غير پروردگار است كه توجه به غير خدا پيدا كرده و سر گرم به آنها باشد . و توبهء عوام و عموم مردم از گناهان و معاصى و خلافها است . و براى هر كدام از اين اصناف و طبقات نسبت به موضوع توبهء مخصوص خود و نتيجهء توبه و هدف و برنامهء خود معرفت و علم مخصوصى است كه به ديگرى صدق نمىكند ، و شرح و تفصيل آنها به طول مىانجامد . پس در اينجا به توبهء عمومى مىپردازيم ، و حقيقت توبهء عوام اينست كه : بشويد باطن خود را كه از معاصى آلوده و كدر شده است به اشك حسرت و ندامت ، و اعتراف كند به تقصير و جنايت خود دائما و در همه حال ، و از صميم دل بر اعمال سوء و غفلت گذشتهء خود اظهار پشيمانى كند ، و پيوسته نسبت به آيندهء خود ترسناك و مضطرب باشد ، و هرگز معصيت و خلاف را كوچك نشمارد ، تا موجب جرأت و بىاعتنايى و كسل بودن او گردد . [ ( شرح ) ] ذكر باب توبه در أواخر كتاب و مقارن ابواب توكل و اخلاص ، به خاطر اينست كه توبه در تمام مراحل ايمان و در همه مقامات سير و سلوك جارى و محقق مىشود . و بلكه توبهء انبياء و اولياء و اصفياء و خواص به مراتب مهمتر و لازمتر از توبهء عوام مردم است ، چنان كه خطاها و لغزشهاى آنان ( اضطراب ، تلوين ، تنفيس و اشتغال به غير ) نيز به مراتب از معاصى ظاهرى و ترك واجبات و اتيان محرمات مهمتر است . آرى عوام با تكاليف الهى مخالفت كرده و در مقابل وظائف دينى عصيان مىورزند ، ولى خواص به طور